Natuurfotografie, Streekgeschiedenis, Genealogie

Janke Binnema spreekt

In een tweetal voorgaande logjes (hier en hier) heb ik iets geschreven over de Vondel / Tienstra / Visser – en de Salmasius-familie. Een familie die met beide benen in de turf stond. Ze moesten hun werk onder slechte omstandigheden uitvoeren. Bovendien werd de vraag naar turf kleiner door de opkomst van de steenkool als brandstof. Het gevolg was werkloosheid en nog grotere armoede. Hier en daar braken stakingen uit. Ook de vrouwen deden mee.

Leeuwarder Courant 17 mei 1890

In de Nederlandse kranten verschenen in het eind van de 19e eeuw artikelen over sociale misstanden in het veen. Dat deed de regering er in 1890 toe besluiten een staatscommissie in te stellen die ter plekke de toestand moest onderzoeken. Dat gebeurde onder anderen in 1891, toen de commissie zitting hield in Heerenveen. Er werden mensen uit alle lagen van de bevolking gehoord over die sociale misstanden. Bij de antwoorden gaat je soms “de griize oer de grouwe” (rijzen je de haren ten berge). De gestelde vragen werden later genummerd. Over de enquête zijn al heel wat boeken geschreven. Dat ga ik hier niet herhalen. Maar het leek me passend om de Vondel-logjes af te sluiten met het verhoor van Janke Hendriks Binnema (1826-1911), de vrouw van Joost Annes van Vondel junior. De familie was intussen in Appelscha terecht gekomen. Ik heb de taal hier en daar wat gemoderniseerd.

Verhoor van Janke Hendriks Binnema weduwe van Joost van Vondel, oud 64 jaar, arbeidster te Appelscha. Men was al bij vraag nr. 4634

Vraag 4634 (voorzitter):
Bent U de voorzitster van de vrouwenvereniging “Vooruit” in Appelscha?
Antwoord:
Nee, ik ben de secretaresse.

Vraag 4635:
Bent U de opsteller van het stuk dat wij van de vereniging hebben ontvangen?
Antwoord:
Nee, dat heeft mijn zoon gedaan. De inhoud is de waarheid.

Vraag 4636:
Heeft U het gelezen en bent U het ermee eens?
Antwoord:
Ja.

Vraag 4637:
Werkt U nu nog in het veen?
Antwoord:
Nee, dat kan ik niet meer.

Vraag 4638:
Tot welke leeftijd hebt U dat gedaan?
Antwoord:
Tot mijn 60e jaar.

Vraag 4639:
Wat voor soort werk deed U?
Antwoord:
Het opmaken van natte turf, het op ringen zetten en in bulten brengen van die turf.

Vraag 4640:
Heeft U vroeger ook meegewerkt met het postgraven?
Antwoord:
Nee, ik heb alleen natte turf gekruid bij het gewoon graven.

Vraag 3641:
Hoeveel verdiende men met het kruien van natte turf?
Antwoord:
Niet alle vrouwen kunnen dat doen, ze moeten sterk zijn en verdienen dan ongeveer 1 gulden per dag.

Vraag 3642:
Hoeveel werd er verdiend met het droogmaken?
Antwoord:
Dat verschilt. Wij maken in een heel jaar 20 dagwerken en krijgen 2 gulden per dagwerk; dat is nu echter verhoogd naar 2,50 gulden. De meeste vrouwen hebben kinderen en moeten dan een meid nemen om thuis te zijn. Als de vrouwen geen turf opleggen dan kunnen ze geen huis krijgen. Die meid verdient dan 10 of 12 stuivers plus de kost, dan blijft er bijna niets over. Het is moeilijk om voor 1 gulden de kost te geven. En dit duurt 20 weken. Wat houdt zo’n vrouw dan zelf nog over van het werken in de turf. Ze moet een meid hebben om op de kinderen te passen.  Ik zou het beter vinden als de getrouwde vrouwen thuis bleven. Waar is de plaats van de vrouw? Thuis. Dan krijgen de kinderen een betere opvoeding en beter onderwijs. Soms verbrand er een kind, soms verdrinkt een ander kind. Dat kan worden voorkomen.

Vraag 3643:
Weet U nog wanneer dat laatste ongeluk was en hoe het kind heette?
Antwoord:
Het was een kind van IJbele Bos dat is verbrand en vorig jaar is een kind van IJbele Bruinsma verdronken. Ik meen te weten dat  er nog meer waren.

Vraag 3644 (Reeling Brouwer):
Als de vrouwen niet in het veen werken kunnen ze dan geen woning krijgen?
Antwoord:
Dat gaat moeilijk.

Vraag 3645:
Moeten zij, ook al verdienen ze niet veel, toch in het veen werken om een woning te krijgen?
Antwoord:
Ja, en de huren zijn ook nog eens verhoogd. Woningen van 20 gulden zijn bijna niet meer te krijgen, zodat men nu 24 of 25 gulden moet betalen. Daardoor is er veel ellende bij ons.

Vraag 3646 (voorzitter):
Als U een woning van een veenbaas krijgt moet U daarvoor dan huur betalen?
Antwoord:
Ja.

Vraag 3647:
Hoeveel dan wel?
Antwoord:
Wij hebben zelf een verbliefke. De meeste mensen kunnen hun huur niet verdienen, de toestand wordt alsmaar slechter. De bakker heeft brood geleverd op goed vertrouwen, maar de mensen die de rekening van vorig jaar nog niet hebben betaald kunnen nu geen brood meer krijgen en het brood wordt duurder. Ik heb een bakker gesproken, die vertelde dat hij als hij bij de kachel bleef zitten meer kon verdienen dan met bakken. De oude mensen zitten nu in grote ellende.

Vraag 3648:
Bij het droogmaken van de turf wordt nu tien stuivers meer betaald dan een jaar geleden. Wat is de reden daarvoor?
Antwoord:
Dat komt door de werkstaking.

Vraag 3649:
Vonden de arbeidsters het loon te laag en hebben ze daarom gestaakt?
Antwoord:
Ik zal mijnheer dat wel eens vertellen. Vorig jaar ging het wat beter en toen wilden ze een kwartje meer salaris per 40 stok. De leden van de Volkspartij vergaderden zonder de bazen, die niet wilden komen. Daaruit is de werkstaking voortgekomen.

Vraag 3650:
Hoe lang heeft die werkstaking geduurd?
Antwoord:
Drie weken.

Vraag 3651:
Kon men in die tijd van het jaar ander werk doen in het veld?
Antwoord:
De werkstaking brak uit op 13 mei. Mijn zoon moest op dat moment naar Den Haag om in militaire dienst te gaan.

Vraag 3652:
Is er vorig jaar meer loon gegeven?
Antwoord:
Nee, de bazen lieten zich niet dwingen en de arbeiders zijn toen uit ellende weer begonnen.

Vraag 3653 (Van Alphen):
Hebben de bazen er in de herfst niet een fooitje bij gedaan?
Antwoord:
Sommigen wel, sommigen niet. De toestand wordt elk jaar moeilijker. Ik weet niet hoe het verder zal gaan met de mensen als de werkloosheid nog verder toeneemt.

Vraag 3654 (voorzitter):
Kunt men in Uw omgeving gemakkelijk een dokter krijgen bij ziekte?
Antwoord:
Dat gaat heel gebrekkig. Mijn stiefvader van 86 die naast me woont, krijgt elke week slechts één keer de dokter uit Oosterwolde op bezoek. Een andere vrouw bij ons in de buurt had herhaaldelijk verzocht dat er een dokter zou komen. Die dokter kwam niet maar stuurde tot zeven keer toe een drankje zonder de patiënt gezien te hebben. Uiteindelijk is hij door de armvoogden er toe gedwongen om een bezoek te brengen. Hij deed toen heel knorrig. Die vrouw durfde hem niet weer te vragen en is elders hulp gaan zoeken. Mijn stiefvader woont met een meid. De meid is 86, hij is 87 jaar oud. Nu krijgt deze meid slechts 75 cent bijstand omdat de man nog een klein huisje heeft. Daarvoor heeft hij echter een lening. Als het huisje verkocht wordt is het waardeloos, hij kan niet eens de rente betalen. Dat huisje is een prul, het is niets waard.

getekend: J.H. Binnema

J.D. Veegens, voorzitter
Van Alphen
N. Reeling Brouwer
O.Q. van Swinderen
P. van Nispen adj.-secretaris

Of het allemaal voor veel verbetering heeft gezorgd? Misschien kan ik dat het beste laten zien met twee krantenartikelen, uit 1894 en 1898:

Nieuws van den dag 5 april 1894

Misschien wel iets.

Utrechts Nieuwsblad 7 april 1898

Postgraven bleef gelijk, gewoon graven ging van 8 naar 10 gulden per dagwerk van 12.800 turven. Nachtwerk was niet meer toegestaan.

De vervening was een aflopende zaak. Misschien ook maar goed gelet op de sociale toestanden. Bij mijn eigen familie heeft dat tekort aan werk er voor gezorgd dat velen naar de Verenigde Staten emigreerden.

Advertenties

2 Reacties

  1. Goed om dit te lezen.
    Onze economie heeft gedraaid op veen en turf.
    Maar het bijbehorende leed en de mensonterende armoede zijn te weinig bekend.
    Vriendelijke groet uit ondergesneeuwd Amsterdam-ZuidOost

    19 december 2010 om 20:35

  2. Dit is weer een duidelijke illustratie van alle ellende die zich in onze contreien heeft afgespeeld in de turfwinning. Het is ten hemelschrijend onder wat voor omstandigheden die mensen moesten leven en werken. In feite zijn alleen de veenbazen, die de arbeiders op alle fronten uitbuitten, er beter van geworden.
    Wij klagen nu al over de kou en de sneeuw, het is niet voor te stellen hoe de turfarbeiders en hun gezinnen in schamele hutjes en huisjes de winters doorkwamen …

    19 december 2010 om 23:35